ΕΛΤΥΝΙΑ Μια ξεχασμένη πολιτεία κοντά στους Κουνάβους του Γεωργίου Ηλ.Χατζάκη

EΛTYNIA 

Του Γεωργίου Ηλ. Χατζάκη

 Giorgos Hatzakis Πολιτικού Μηχανικού που  δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Τάφ" Μάϊος ,Ίούνιος 1993 .

Μετά τη δωρική κατάκτηση, το 1100 π.Χ. η Κρήτη χωρίστηκε σε πολλά μικρά κράτη πόλεις. Ένα από αυτά υπήρξε η Έλτυνα ή Ελτυνία, που βρισκόταν πολύ κοντά στην αρχαία Κνωσό (εννέα χιλιόμετρα νότια), στη θέση της σημερινής κοινότητας των Κουνάβων. Ασφαλώς ήταν κι αυτή μια από τις εκατό πολιτείες της αρχαίας Κρήτης, που μνημονεύει ο Όμηρος στην Ιλιάδα,

Συστηματικές ανασκαφές δεν έγιναν στην αρχαία Έλτυνα. Είναι γνωστά όμως μερικά πράγματα για την ιστορία της πόλεως από τυχαία ευρήματα και από τις επιτόπιες έρευνες που έκαναν το έτος 1918 (όταν έγινε η διάνοιξη του δρόμου προς Ζαγουριάνους) ο αρχαιολό γος Στέφανος Ξανθουδίδης και το 1956 ο Νικόλαος Πλάτων. Περισυλλογή αρχαιοτήτων έγινε και το 1967 στη θέση Βαθιάδες από τον 1. Σακελλαράκη, όπως επίσης κατά το τρέχον έτος, στην ίδια θέση, από τον Χαράλαμπο Κριτζά. Η έρευνα συνεχίζεται από το ζεύγος

 Ρεθυμνιωτάκη.

Στη θέση Σκεντέρι ή Ελληνικό κοντά στον οικισμό Ζαγουριάνοι ανεκαλύφθησαν το 1956 ίχνη εκτε ταμένων κτηρίων που δυστυχώς καταστράφηκαν. Επρόκειτο για μεγάλα κτήρια κτισμένα με μεγά λους πελεκητούς λίθους που μερικά είχαν μήκος 1,50 μ. 

Βρέθηκαν επίσης όστρακα (κομμάτια πήλινων αγγείων) ελληνικών χρόνων, κεραμίδια, υφαντικά δάση και ένα χάλκινο πόδι λέοντος στερεωμένο με μόλυβδο σε βάθρο από πωρόλιθα. Προφανώς ανήκε σε καθέδρα ή τράπεζα που στηριζότανε σε λεοντόποδες. Κάπου εκεί, στη θέση που βρέθηκε αυτό το βάθρο, ασφα-λώς θα υπήρχε ναός ή το Πρυτανείο της πόλεως.

Από την Έλτυνα σώζονται ακόμη, νομίσματα, ένα δωρικό κιονόκρανο, επιγραφές από τον περίδο λο πιθανώς κάποιου ναού και μια επιτύμβια στήλη που βρέθηκε στη θέση Βαθιάδες. Από τα νομίσματα και τις επιγραφές συμπεραίνεται το όνομα της πόλεως. 

Ο νομισματολόγος Σβορώνος στο έργο του Numis matique de la Crete ancienne, αναφέρει για ένα νόμισμα της Έλτυνας που στη μία πλευρά έχει παράσταση γυναικείας κεφαλής με στεφάνη, προφανώς της θεάς που ελατρεύετο εκεί. Στην άλλη πλευρά το νόμισμα έχει ένα στεφάνι. Στο νόμισμα αναγράφονται μόνο τα γράμματα Ε. και Α. Από τα γράμματα αυτά συμπεραίνει ότι πρόκειται για νόμισμα της Έλτυνας. Δεν μπορεί να πρόκειται για την Έλυρο ή την Ελεύθερνα (είναι οι μόνες κρητικές πόλεις που αρχίζουν από ΕΛ.), γιατί τα νομίσματα των πόλεων αυτών μας είναι γνωστά και είναι εντελώς διαφορετικά. Επομένως το νόμισμα πρέπει να ανήκει στην Έλτυνα. Το όνομα της πόλεως είναι πιθανόν προελληνικό. Οι κάτοικοί της αναφέρονται σε επιγραφές που έχουν σωθεί, ως Ελτύνιοι ή Ελτυνιείς ή Ελτυναιείς. To Ελτύνιοι θυμίζει το Γορτύνιοι, το όνομα των κατοίκων της Γόρτυνας. Ως Ελτύνιοι αναφέρονται οι κάτοικοι της Έλτυνας γύρω στα 260 π.Χ. σε επιγραφή που περιέχει συνθήκη συμμαχίας της Κνωσού και της Μιλήτου, μεταξύ των κατοίκων άλλων κρητικών πόλεων, οι οποίες, όπως και η Έλτυνα, ανήκουν στην επιρροή της Κνωσού.

Σε άλλη επιγραφή του 3ου η 2ου π.χ αιώνα αναφέρεται ως πρόξενος των Γορτυνίων στη Φαιστό κάποιος Πόλλος Ελτυνιεύς.

Οι επιγραφές αυτές είναι 

γραμμένες με το ελληνικό αλφάβητο που χρησιμοποιούσαν οι δωρικές κρητικές πόλεις στους χρόνους εκείνους. Σ' αυτές το σύμβολο Λ σημαίνει Δ, ενώ το σημερινό Α γράφεται όπως το λατινικό L. 

Σε μια επιτύμβια στήλη που έχει βρεθεί στην Αίγυπτο αναφέρεται επίσης το Ελτύνιος. Η όλη επιγραφή έχει ως εξής: ΕΥΡΥΒΩΤΑΣ ΦΡΙΞΟΥ ΚΡΗΣ ΕΛΤΥΝΙΟΣ.

Πολύ ενδιαφέρουσα είναι άλλη επιγραφή, η οποία είναι γραμμένη βουστροφηδόν και περιέχει ένα τμήμα από τους νόμους της Έλτυνας. Σώζονται δέκα σειρές, και σ' αυτές γίνεται λόγος “περί αικιών" δηλ. περί σωματικών και χώσεων και για τα πρόστιμα που πρέπει να πληρώσει κανείς, αν χτυπήσει κάποιον άλλον. Αν π.χ. τον τραυματίσει στο χέρι πρέπει να πληρώσει πέντε δραχμές. Άλλη ποινή ορίζεται αν ανοίξει τη μύτη κάποιου κλπ. Όποιος αρχίσει πρώτος τη φιλονικία πρέπει να πληρώσει δέκα δραχμές. Κατά την M. Guarducci που δημοσίευσε την επιγραφή, τα πρόστιμα αυτά ανα- φέρονται σε συμπλοκές μεταξύ νέων.

Απ' όλα αυτά γίνεται φανερό ότι η Έλτυνα υπήρξε μια αυτόνομη πόλη, με δικό της νόμισμα και δική της νομοθεσία.

Η αυτονομία της Έλτυνας επιβεβαιώνεται κ από τη Συνθήκη της Περγάμου που έγινε μεταξύ του βασιλέως της Περγάμου Ευμένους Β' κ ορισμένων Κρητικών πόλεων ,το 183π.χ.  Σ'αυτές συμπεριλαμβάνεται κ η Έλτυνα.

Η επιγραφή στην οποία είναι γραμμένη η συνθήκη αυτή, βρέθηκε από τον Ιταλό αρχαιολόγο HALBHERR και αναφέρει τους Ελτυναιείς αμέσως

μετά τους κατοίκους της Ελύρου

και της Υρτακίνης και προ

Αρκάδων. 

Αργότερα η πόλη φαίνεται υπέκυψε στη γειτονική και ισχυρή Κνωσό και έχασε την αυτονομία και τη σπουδαιότητά της.

Φαίνεται όμως ότι τα χρόνια της ΟΧΙ Αντιμής της η πόλη δεν υστερούσε και στον τομέα των τεχνών. Η αξιόλογη επιτύμβια στήλη που βρέθηκε στη θέση Βαθιάδες (σήμε ρο είναι εκτεθειμένη στο Αρχαι ολογικό Μουσείο Ηρακλείου) και έχει δημοσιευθεί από την αρχαία λόγο Αγγελική Λεμπέση, αποτελεί αδιάψευστη μαρτυρία. Η στήλη του προφανώς ήταν τοποθετημένη στον τάφο μιας νέας γυναίκας. Το σωζόμενο τμήμα της έχει ύψος 1.85 μ. Θα ήταν όμως ψηλότερη γιατί το κάτω μέρος της έχει καταστραφεί. Παριστάνει μια ανάγλυφη ΟΧΙ ΑΝΤΙ καικεία μορφή σε όρθια στάση με το πρόσωπο “κατά κρόταφον profil). Τα χαρακτηριστικά του προσώπου είναι κανονικά και τα χείλη ανοίγουν σ' ένα ελαφρό μει δίαμα. Στο κεφάλι φέρει πλατειά ταινία που όμως δεν εμποδίζει τα πλούσια μακριά μαλλιά να κυματί ζουν στους ώμους και στην πλάτη της γυναίκας. Φορεί πέπλο και ιμάτιο με πτυχές. Τους καρπούς των χεριών της στολίζουν βραχιό λια. Έχει ανασηκωμένο το δεξί της χέρι και κρατεί μ' αυτό ένα άνθος, σύμβολο της ζωής που έχασε. Στο αριστερό της χέρι έχει ένα στεφάνι ΟΧΙ ΑΝ συμβολο του θανάτου. Η όλη επε ξεργασία της στήλης δείχνει πολύ καλό τεχνίτη που έχει υποστεί επί δραση από τη λαμπρή αττική πλα-

Πολλές απορίες μας για την ιστορία και για την τέχνη της αρ χαίας Έλτυνας αναμένεται να λυθούν από τη μελέτη των νών ευρημάτων που φαίνονται αξιόλογα. Πρόκειται για ένα λιθό κτιστο τάφο, ένα πήλινο αγγείο του 10ου αιώνα π.Χ. σε σχήμα και λαθιού, με ανάγλυφη γυναικεία μορφή θρηνωδού που συνοδεύεται Αν από ζώα και μια επιγραφή γραμ μένη όπως και αυτή που αναφέρα

με παραπάνω βουστροφηδόν. Η περιοχή της Έλτυνας, δηλαδή

η Ελτυνία ή Ελτυναία εξακολού θησε να κατοικείται και κατά τους βυζαντινούς χρόνους, χωρίς να ότι έχουν όμως βρεθεί στοιχεία της περ ριόδου αυτής.

Αντίθετα, κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας στη θέση της Έλτυνας (που εν τω μεταξύ το όνο μά της έχει ξεχαστεί) αναφέρονται πια σαφώς οι τρεις οικισμοί, που υπάρχουν και σήμερα εκεί: Κουνάβοι, Κώμες. Ζαγουριάνοι,

Το όνομα Κουνάβοι είναι ασφα λώς όνομα οικογένειας. Της οικον γένειας που ίδρυσε τον οικισμό ή που ήταν η ισχυρότερη σ' αυτόν, επί χρόνια. Πιθανόν να είναι η 

οικογένεια CUNADI που είναι γνωστή στην Κρήτη την περίοδο εκείνη. Στην οικογένεια αυτή ανήκει και ο εγκατεστημένος στη Βενετία κατά το 16ο αιώνα, γνωστός εκδό της Ανδρέας Κουνάδης.

Το παλαιότερο γνωστό στοιχείο που αναφέρει το όνομα των Κουνάδων, είναι ένα έγγραφο με το οποίο ο δόγης της Βενετίας το έτος 1212 παραχωρεί στο μοναστή οι της Santa Maria del Siani μεταξύ άλλων και ορισμένα αμπέλια που σε βρισκόταν στο χωριό SCONAVI.

Σε συμβόλαιο του 1271, αναφέρε και ότι, κάποιος που κατοικεί CASALI CONAVE προπωλεί ποσότητα σταριού, σε άλλον που κατοικεί στο Χάνδακα

Ο οικισμός αναφέρεται επίσης, σε άλλα έγγραφα του 1368 και 1394, με το όνομα CONAVE και CUNAVUS, ως φέουδο διαφόρων γαιοκτημόνων.

 Στην απογραφή του Καστροφύλακα του έτους 1983 αναφέρεται ως οικισμός CUNA στική του τέλους του 6ου αιώνα. GUS, με 205 κατοίκους.

Από τη Βενετοκρατία είναι επί σης γνωστές οι Κώμες. Το όνομα αναφέρεται σε συμβόλαια του 1271 και στην απογραφή του Καστρο- φύλακα του 1583, με 82 κατοίκους. Από το όνομά τους μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι οι Κώμες ήταν προάστιο κάποιου μεγαλύτε του οικισμού. Και επειδή "Κώμη" είναι λέξη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, ασφαλώς οι Κώμες θα συνυπήρξαν με την Έλτυνα.

Οι Ζαγουριάνοι αναφέρονται για πρώτη φορά σε έγγραφα του

Δουκικού αρχείου του Χάνδακα το 1373 και 1379 ως GADURIANI και GADURIANO. Στην απογραφή του 1583 αναφέρονται ως GAIDU RIANUS με 284 κατοίκους (όταν οι Κουνάβοι είχαν 205). Αργότερα, όπως και σήμερα, ο οικισμός έχασε τη σπουδαιότητά του.

Σημειώνω ότι οι μικροδιαφορές στις ονομασίες των νέων οικισμών δεν πρέπει να προβληματίζουν. Είναι γνωστό ότι συνήθως οφείλο νται είτε σε ανακριβή στοιχεία του αρχικού κειμένου, είτε σε λάθη αντιγραφής των μετέπειτα.

Κατά την Τουρκοκρατία η εύφορη γη της περιοχής της Έλτυνας έγινε αφορμή να εγκατασταθούν σ αυτήν πολλοί Τούρκοι που σε πολλές περιόδους ξεπέρασαν σε πλήθος τους ντόπιους. Υπήρχε μάλιστα και Πύργος, στην ομώνυμη τοποθεσία, μέσα Κουνάδοι στο χωριό.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1) Ι.Ν. Σβορώνο Numismatique de la Crete ancienne, Macon 1890, σελ. 147. 2) Στεφ. Ξανθουδίδη, Κουνάβοι,

Ζαγουριάνοι Ελτυναιείς, Παράρτημα, Αρχ. Δελτίου 1918, σ. 24 και Αρχαιολογική Εφημερίς, 1920, σ. 75, Κρητικά Χρονικά Β΄, 537.

3) Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια Εκδ. Πυρσός, 1926.

4) Marg. Guarducci, Inscriptiones Creticae, 1935, σελ. 89. 5) Ν. Πλάτων, Χρονικά σ. 418. Κρητικά Χρονικά 10, 1956.

6) Αγγελική Λεμπέση. Δύο επι τύμβιες υστεροαρχαϊκές κρητικές στήλες, Antike Plastik. Kieferung XII, 1973, o. 7-14.

7) Στεργίου Σπανάκη, Κρήτη, Α΄Τόμος, Κουνάβοι σ. 334 και Πόλεις και Χωριά της Κρήτης 1991.

Επιμέλεια κ ανάρτηση στο blog από Καίτη Παπαστεφανάκη -Χασομέρη eltinaia@yahoo.gr